Pooja Nichole

Superwoman ...

'नोकरी व घर सांभाळत बनली CA',

एवढ्यातचं ऐकलेली बातमी आहे. का कुणास ठाऊक, या बातमीकडे बघून आनंद कमी पण दुःख झाले. असं नाही, कि त्यांच्या प्रगतीचे दुःख झाले, बस वाईट वाटलं का प्राधान्य कशाला दिल आहे ते. अश्या किती तरी कर्तृत्वाच्या गाथा सांगणाऱ्या बातम्या लक्ष वेधून घेतात. पण यात मेख आहे खरी. मखमली कापडात खंजर दिसावं, तस काहीसं या गोष्टी ऐकून होतं.

बायकांनी शिक्षण घ्यावं, नोकरी करावी यासाठी समाज मार्ग मोकळा करत आहे. पण त्याआधी तिने घर आवरावं आणि मगचं बाहेरचा जाण्यासाठी दरवाजा उघडला जाईल, असा अट्टाहास का ? हा कोणता न्याय आहे ? हीच का ती समानता ?

हा शुद्ध ढोंगीपणा आणि उघड फसवेगिरी आहे. संसारात जितकी जबाबदारी स्त्रीची आहे तितकीच पुरुषाची का नसावी ? थोडं जास्त लक्ष दिल तर त्याच्या पुरुषार्थाला ठेच पोहोचते का ?

बायकांसाठीची 'Superwoman' ही संकल्पना त्यांच्या न जाणतेपणामुळे त्यांचाच बळी घेते. आपले हक्क जसे आपल्याला माहित असतात, तसेच कर्तव्यही पार पाडता यायला हवेतचं. मुळात इतक्या उच्च विचारांची ठेव असणाऱ्या देशात स्त्री विषयी हा साधा विचार न व्हावा याचे आश्चर्य वाटते. त्यात सद्याच्या धकाधकीच्या काळात तिची दोन्ही ठिकाणी होणारी फरफट तिची शुद्ध पिळवणूक आहे. घरच्या सगळ्या कामाचा ठेका स्त्रीयांनीच नेहमी का घ्यावा ?

आदिम काळात शारीरिक कमजोरीमुळे म्हणा किंवा मातृत्व व इतर गोष्टींमुळे म्हणा, स्त्री घर सांभाळायची, मुले सांभाळायची आणि पुरुष शिकार करायचा, त्यामुळे बाहेरचे जग बघायचा. पुढे हेच बराच काळ चालत राहिले. बाकीच्या देशात मात्र आपण या पद्धतीत बदल झालेलं बघतो. मात्र आपल्याच 'संस्कृती संवर्धन' करणाऱ्या देशात आजही 'आदिम' काळातील पद्धत अस्तित्वात आहे. याकडे काही पुरुष द्वेषाने बघतील किंवा त्यांना हे 'Feminism' वाटेल पण स्त्री 'Female' होण्यासाठी 'Human' आहे. याचा विसरचं पडलाय न आपल्याला कधीचाच !

अपेक्षांच्या ओझ्याखाली मुळातच 'Physically weak' स्त्रीला आणखीनच कमजोर बनविल्या जाते. काय वाईट होईल जर पुरुषाने तिला जास्त नाही, पण जमेल तितकी मदत केली तर ?

एकाच प्रकारचे काम करून घरी आल्यावर त्याला बसून चहा - नाश्ता लागतो. तिला मात्र त्याच्यासाठी तो आधी बनवावा लागतो. मग जेवणाची तयारी, घरची कामे, मुलांकडे लक्ष आणि काय काय नाही. घरी आल्यावर खरं म्हणजे आराम दोघांना लागतो. पण ती घरच्या कामात आराम विसरून जाते. सकाळची तिची क तिलाच माहित ! शिवाय सुट्टीच्या दिवशीही कामांपासून फुरसत नसते.

स्त्रियांना शिकवून त्यांच्यावर जितके यथाकथित 'उपकार' झालेत, त्यापेक्षा कित्येक पटीने त्यांच्यासाठी 'Superwoman' च्या अपेक्षेने अन्याय झाले आहेत, नाही का ?

शेवटी काय, घरात असो व बाहेर, तिची सुटका होणे नाही. ती एक मिथ्या कल्पना आहे.

शहाणपण देगा देवा ...

गांधीजींचे तीन माकड संदेश देतात, 'बुरा मत कहो', 'बुरा मत सुनो' आणि 'बुरा मत देखो'. कदाचित याचा उलट अर्थ घेण्याची पद्धत सध्याच्या पिढीची आहे. आम्ही तर वाकड्यातच बोलणार, वाईट ऐकण्याच्या बाबतीत तर आमचा हात कोणी धरू शकत नाही, आणि कोणत्या गोष्टी आम्ही चवीने बघतो, ते तर विचारूच नका. एखाद्या गोष्टीचा विपर्यास कसा छान पद्धतीने केला जातो याचं हे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. मुळात शुद्ध, उत्तम असं काही राहिलंच कुठं आता ? जो तो स्वतःला 'तीस मार खान' समजून स्वतःच्या चुकीच्या गोष्टीही दुसऱ्यावर थोपवण्याचा नादात राहतो. आज जगात चुकीचा म्हणून कुणीच नाही, मुळात कुणालाच व्हायचेही नाही. चूक न होणे, करणे स्वागतार्ह आहे. मात्र चूक असूनही मान्य न करणे, येथे मोठा घोळ निर्माण होतो.

आजची पिढी यथाकथित 'Vast' आहे. या 'Fast and furious' युगात ती 'Advance' होण्यात कुठलीच कसर सोडत नाही. मग त्यासाठी ती सध्या 'In' असलेल्या गोष्टींमागे लागते. मग 'In' काय तर सगळ्या वर-वरचा भंपक विचारांचा कचरा ! कारण सद्विवेकी, सत्शील विचार आता 'out' झालेत. आम्हांला इतकं कालबाह्य व्हायचं नाहीयं ! मग येथून सुरु होतो संघर्ष ... तोही एका विचित्र, वाईट प्रवृत्तीचा ... ही प्रवृत्ती विधिवत नाही, ही प्रवृत्ती योग्यही नाही, पण ती काळाच्या अनुसार निर्माण होत आहे. मग ती कशी आहे, याचं परीक्षण करण्याची फुरसत इथं आहे कुणाला ? या प्रवृत्तीमुळे मग

लोकांचे विचार बधिर होतात. योग्य, अयोग्यामध्ये एक पुसट रेघ तयार होते. मग केव्हा आपण या रावणरूपी प्रवृत्तीच्या 'Hypnotism' मुळे मर्यादांची लक्ष्मणरेखा ओलांडतो, ते आपल्यालाही कळत नाही. बेभान, बेधुंद आपण बस 'Fashion' म्हणून सगळं आपसूक करत जातो.

पुढं मग आपल्याला आपले सद्विवेकी विचार राहत नाहीत. 'जे चालतं, ते चालतं' असा नियम आपण पाळायला लागतो. मग ते काय, कसे, कोठून आले, याचा काहीच संबंध आपल्याला नको असतो. त्यामुळे आपलं खरंच भलं होईल कि आपण भरकटू यावरही आपण विचार करत नाही. 'विचार गहाण ठेवणे' ज्याला म्हणतात, कदाचित ती हीच स्थिती असावी.

शिक्षणाचा संबंधही यात लावला जातो. 'आम्ही शिकलोय, मग आमचं बरं - वाईट आम्हांला माहित' असंही ही उत्साही मंडळी म्हणते. पण यांना 'शिक्षण' आणि 'शहाणपण' यांतील अंतर कदाचित माहित नाही. फक्त शिक्षणाने शहाणपण येत नाही आणि शहाणपणाला फक्त शिक्षणाची गरज नाही. असो ... आपल्यापेक्षा अशी कृती करणारी ही मंडळीच याचा चांगला संबंध लावू शकतात. शेवटी ते शिकलेत आणि त्यांना त्यांचं बर वाईट कळतं.

मला तर वाटतं की, आता 'चांगला' शब्दाची परिभाषाच बदलली असेल किंवा 'Validity' तर संपली असेलच कारण 'जे वाईट आहे, तेच आता चांगलं म्हटल्या जातं'. म्हणून मग आम्ही तीन माकडांची चेष्ठाच करतो. मग पूर्वीचे ज्ञानरंजक कार्यक्रम वगैरे बघण्याच्या भानगडीत आम्ही पडतंच नाही. आमच्या डोळ्यांनाही चव आहे खरी ! आणि आम्ही भजन, कीर्तन, हितोपदेश संदेश याची हवाही घेत नाही. धांगडधिंगा कशाला म्हणतात, तेच तुम्ही आमच्याकडून शिका ! आणि हो ... 'Gossiping' च्या युगात अपेक्षाचं कशी करता तुम्ही, आम्हाला लोणच्यासारख्या चटकदार गोष्टी चाखायला लागतात.

येथूनच खरी 'Generation Gap' ची सुरुवात होते. पण हा 'Gap' खोल दरीइतपत मोठा नकोचं, कमी - जास्त फरक ठीक आहे. पण पूर्णतः अयोग्य परिवर्तन तरी काय कामाचे ? मग मागच्या पिढीच्या अनुभवांचा काय उपयोग ? विधात्याच्या या भल्यामोठ्या कष्टदायी प्रयोजनाचा काय उपयोग ? बऱ्याचदा 'मेरी सुनो' वर्गातले लोक आपल्याला आढळतात. चांगल्या गोष्टींसाठी ते योग्य आहे. मात्र उगाच काहीतरी लादण्यासाठी म्हणून दमदाटी करणे आपल्याला पटते तरी का ?

असो, मुळात पूर्णतः वाईट काहीच नाही आणि नसतंच. पण पूर्णतः चांगलं होण्याचा प्रवास थांबल्यास तो हेतू साध्या कसा होईल. आणि थोडं आपण 'दिड - शहाणपणा' कमी केला, तर अगदी योग्य प्रमाणात माफक शहाणपण मिळत असल्यास, ते आत्मसात करण्यात काय वाईट आहे बरे ?

महिमा वयाचा ...

जगात वेगवेगळ्या प्रकारांत फरक केले जातात. मुळात वयामुळे फरक करणे कधीकधी चुकीचेच ठरते. कारण बऱ्याचदा वाढतं वय समजदारी वाढवतंच असं नाही आणि कमी वय अल्लडपणा दाखवेलच असं नाही.

मोठ्यांचे जसे आपण आशिर्वाद घेतो तसेच लहानांच्या प्रेमाचीही तितकीच आवश्यकता असते. नाहीतर आपण एकीकडे आशीर्वाद घेत राहत, दुसरीकडे लहानग्यांना त्रास देऊन तेच आशिर्वाद संपवत असतो. मग आयुष्याची 'बॅलन्स शीट' वाढेल कशी ? ती तर रिकामीच राहणार !

ज्याप्रमाणे थोरले 'आशिर्वाद' देऊन आपल्या पुण्याईच्या 'बॅलन्स शीट' मध्ये 'क्रेडिट' वाढवत ठेवतात, त्याचप्रमाणे धाकटे 'दुआँ' देऊन त्यात 'बरकत' करत असतात. त्यांचे प्रेम, आपुलकीची सर या मजा काही औरच ...

बरे असेही नाही कि थोरले बऱ्याचदा शहाणे असतील. किंबहुना याबाबतीत धाकट्यांना मानावे लागेल. 'हुकूम मेरे आका' म्हणत सगळ्या जबाबदाऱ्या तेही लिलया पार पाडत असतात. एक विचार करा, जर त्यांनीच जबाबदारीचे पालन केले नाही तर ? धाकटेपणाचा विट त्यांनाही येत असेल हो ! असो, वयाच्या बाबतीतही एकप्रकारे विचार परिवर्तन होणे आवश्यकचं आहे कारण बऱ्याच जणांना यामुळे मोठेच होता येत नाही.

उपजीविका नव्हे आजीविका ...

एकदा का एखाद्या गोष्टीबद्दलची आवड व्यक्तीच्या रोमारोमांत भिनली कि, मग त्याला मागे वळून बघण्याची गरज उरत नाही. गरज उरते फक्त ही आवड समोर ठेवून निरंतर वाटचाल करण्याची ... आपल्या कामाविषयी असणारी कमालीची आवड आपली आजीविका बनू शकते. ही आजीविकाच व्यक्तीला स्वतंत्र बनविते. फक्त ध्येय मिळविणे त्याचे उद्देश्य राहत नाही. किंबहुना व्यक्ती नकळत ध्येयापलीकडे वाटचाल करू लागतो. ही वाटचाल त्याला थकवत नाही, उलट त्याला आणखी शक्ती देते. ही शक्ती व्यक्तीला जगण्यापलीकडचा जीवनाचा अर्थ समजाविते. यातून जे जन्मतं, ते असाधारण व्यक्तित्व असतं. एक असं व्यक्तित्व, कि ज्याची तुलना होऊ शकत नाही. ते काहीसं अविश्वसनीय असतं, एक असं व्यक्तित्व जे स्वयंभू असतं, ज्याला स्वतःचं अस्तित्व सार्थकी लावून सिद्ध करता येतं. आणि मग एखादी गोष्ट व्यक्तीची 'आजीविका' बनल्यास त्याच्या 'उपजीविके'चा प्रश्न उरत नाही. पंचभूते म्हणा, निसर्ग म्हणा, जगनिर्मिती करणारी ती जी एक शक्ती आहे, ती हर एक मार्गाने त्या व्यक्तीचा उद्धार करते. ती व्यक्ती आता सामान्य राहत नाही. तर वैश्विक प्रकाशाची एक किरण त्याला उज्ज्वाल्य बहाल करते. ही सृष्टी जणू त्याच्यावर पुष्पवर्षाव करते. ती स्वतः त्या व्यक्तीला जणू दत्तक घेते. वेगवेगळ्या माध्यमांतून या व्यक्तीचा विकास होतो. हा विकास फक्त भौतिक नसतो. शिवाय क्षणिक नसतो. तो निर्वाद चिरंतन सुखाची अनुभूती देणारा असतो. ज्याची किंमत भौतिक पटलावरील क्षणभंगुर सुखापेक्षा कित्येक पटीने जास्त आहे. जग बदलण्याची धमक आहे. तेजपुंज असा ज्याचा चेहरा आहे. ज्याचा व्याप महासागरापेक्षा विस्तृत आहे. ज्याची उंची गिरिशिखरांपेक्षा जास्त आहे.

यानंतर जन्म होतो 'चित्तशुद्धीचा'. जी व्यक्ती आजीविका बनवून त्याद्वारे स्वतःला व समाजाला स्थिर करते, ती अश्याच प्रयत्नांनी जलद गतीने 'चित्तशुद्धी' होण्याकडे वाटचाल करत असते. एकदा का चित्तशुद्धी झाली की मग व्यक्तीला जीवनाच्या अंताचीही भिती उरत नाही. ती तिच्या कर्तृत्वाद्वारे समाज दीपमय बनवून केव्हाही या शरीरमयी मायेतून प्रस्थान होण्यासाठी तयार असते. ज्याला आपण मुक्ती असे म्हणतो,

महात्मा फुले यांनी म्हटलेले आहेच,

"ही माझी आजीविका आहे, उपजीविका नव्हे."

इंग्रजी उवाच ...

परकीय संस्कृतीची कमालीची पकड आजही समाजावर प्रकर्षाने दिसून येते. आपण जरी स्वतंत्र झालो, तरी आपली मने अजूनही किती 'colonized' आहेत, ते नेहमीच काही विद्वान इंग्रजीच्या वापराचा (जरी व्यवस्थितरीत्या येत नसले तरी) अट्टहास करतांना दिसतात.

तसे याचे दाखले पूर्वीपासूनच दिसून येतात. पण इंग्रजीला जबरदस्ती प्रयोग करण्याची, तिची आई - बहीण, बाबा - दादा एक करण्याची जी अद्भूत शक्ती या धाडस हे लोक करतात, त्यावर हसावे कि रडावे हा प्रश्न निर्माण होतो.

माझ्या ओळखीतल्या एका व्यक्तीचीच मी गोष्ट सांगते. त्या व्यक्तीला उगाचंच 'fluently' या शब्दाचा वापर करण्याची सवय आहे, तेही अगदी 'fluently'! (त्याच व्यक्तीची शैली) तशी तुमच्या - आमच्यासारख्या सध्या माणसांसाठी या शब्दाच्या वापराच्या काही मर्यादा आहेत. पण या विद्वान व्यक्तीने 'fluently' ची व्याख्याचं बदलली आहे. एखादी गोष्ट सामान्य व्यक्ती 'easily' घेतो, पण हि व्यक्ती त्यासाठी 'fluently' चाच बळी देते. एखादी गोष्ट व्यक्ती 'effectively' करू शकतो. पण नाही, आमच्या 'fluently' ची सर कशालाच नाही.

गरज नसतांना किंवा चुकीच्या ठिकाणी उगीचच 'adverb' वापरून आपली हुशारी दाखविण्याच्या नादात बऱ्याच व्यक्तींकडून जास्तीचे ज्ञान प्रदर्शन होते, हा प्रकार त्यातलाच एक !

माणूस घरासाठीचं घरापासून दूर राहतो ...

किती उपहासात्मकआणि तितकीच गंभीर बाब आहे,

माणूस घरासाठीचं घरापासून दूर राहत असतो ,

ऐन घरच्यांचे प्रेम, मायेची ऊब मिळविण्याच्या वयात तो हे सार सहन करत असतो,

माणूस घरासाठीचं घरापासून दूर राहत असतो ...

मेरी माटी ...

सबको अपना मान कर प्यार करे, ये है मेरी माटी।

सबका ये उद्धार करे, ये है मेरी माटी।

जीवन को जो सार दे, ये है मेरी माटी।

पूरे जग को एकही संसार माने, ये है मेरी माटी।

यह माटी है, जहाँ कभी सबसे पुरातन संस्कृती की नींव बोई गयी।

जहाँ कई वीरों की कुर्बानी देखी गयी।

यह माटी है, हड़प्पा, मोहेंजोदड़ो की।

छत्रपती शिवाजी महाराज, राणा प्रतापसिंग जी की।

यह माटी है, जहाँ सूरज कुछ ज्यादा ही गर्व से उगता है।

जहाँ लोगों ने चन्द्रमा से शितलता का गुण पाया है।

यह माटी है,

संस्कारों की।

अध्यात्म की।

वेदों की।

संतवाणियों की।

यह माटी है, संत तुकाराम, संत ज्ञानेश्वर, संत बसवेश्वर आदि की।

यह माटी है, संत मीराबाई, संत मुक्ताबाई, संत जनाई आदि की।

धन्य हुई हूँ, के मैं ऐसे माटी का बीज हूँ।

धन्य हुई हूँ, के मैं ऐसे आँगन का पेड़ हूँ।

जब भी सोचू इस धरती माँ के बारे मे ,

मेरा शीश नतमस्तक हो जाता है।

जब भी देखू इस धरती माँ को,

मेरा दिल भर आता है।

ये मेरी माटी है, जो सबका स्वागत करती है।

ये मेरी माटी है, ज सबका सम्मान करती है।

यह माटी है,

एकात्मभाव की।

समरसताभाव की।

शिव की।

शक्ति की।

प्रेम की।

कर्तव्य की।

विश्वास की।

परंपरा की।

यह माटी कही और की नही है ,

यह माटी है भारत माँ की।

- पूजा निचोले